7 lý do tại sao não của chúng ta thường nghĩ tiêu cực

Bài viết của Loretta Breuning

Não của chúng ta có khuynh hướng nhìn thế giới qua một lăng kính tiêu cực. Nó tìm kiếm những nguy cơ và bỏ qua những điều tốt đẹp. Bạn không nhận thức được điều này, vì thể bạn cần biết cơ chế này hoạt động như thế nào, nếu không, bạn sẽ khăng khăng nói rằng “Tôi không bỏ qua điều tích cực” và “những điều tồi tệ xảy ra trong cuộc sống của tôi đều là thật.”

1. Não của chúng ta được thiết kế để học từ nỗi đau

Não tiến hóa để bảo vệ con người không lặp lại những sai phạm, ví dụ như không chạm vào bếp nóng lần thứ 2. Cảm giác đau đớn được tạo ra một đợt ồng cortisol dâng cao, còn gọi là ‘hoạt chất gây căng thẳng”. Cortisol kết nối các nơ ron hoạt động vào thời điểm đó, định hình một mô thức thần kinh để chúng ta kích hoạt nhanh hơn nhằm tránh sự đau đớn tương tự trong tương lai.. Tổ tiên của chúng ta sống sót vì họ tiên liệu được những nguy cơ gây đau đớn này và hành động để phòng tránh.

2. Động vật có vú tiến hóa các nỗi đau xã hội

Sự đùm bọc xã hội bảo vệ khả năng sinh tồn trong thiên nhiên. Não của động vật có vú tưởng thưởng cho chúng ta một loại hóa chất tạo cảm giác hạnh phúc (oxytocin) khi ta tìm thấy sự an toàn trong sự đùm bọc của xã hội, và nó báo động cho chúng ta bằng cortisol khi ta rời ra vòng an toàn đó. Nó cũng báo động cho chúng ta khi bầy đàn của mình ở trạng thái cảnh giác nhờ các nơ ron gương. Tất nhiên là việc bỏ chạy cùng với bầy đàn có nhược điểm, vì thế não của động vật có vú thường xuyên cân nhắc các hậu quả của việc tách rời bầy đàn với hệ quả mất cơ hội tiềm năng.

3. Cortisol đòi hỏi sự chú ý

Cortisol đem lại cảm giác kinh khủng vì nó khiến bạn quên đi mọi thứ trừ việc chặn nó lại. Nếu tổ tiên của chúng ta nhìn thấy một con sư tử khi đang săn tìm thực phẩm, cortisol thúc đẩy họ tập trung vào con sư tử, kể cả khi họ rất đói bụng. Nếu họ leo lên cây để tự cứu mình, một cảm giác thoát hiểm sẽ thôi thúc họ tìm cái cây phù hợp. Ngày nay, chúng ta không phải lúc nào cũng biết được khi nào thì cortisol bị kích hoạt, vì thế chúng ta cũng không biết làm thế nào để ngăn cortisol dâng trào. Nếu trong quá khứ, bánh pizza làm cho cortisol tan biến thì não của chúng ta sẽ học cách tìm kiếm pizza. Sự phân tâm không giúp chúng ta thoát khỏi thú săn mồi, nhưng nó can thiệp vào quá trình tiên liệu nguy cơ gây đau đớn.

4. Não của chúng ta sàng lọc thông tin

Thế giới xung quanh nhấn chìm các giác quan của chúng ta với nhiều thông tin hơn khả năng xử lý của bộ não, vì thế chúng ta thường xuyên sàng lọc thông tin. Chúng ta không chú ý điều này bởi vì dòng điện trong não bộ tuôn chảy như nước trong cơn bão, tìm kiếm các mạch dẫn ít bị cản trở nhất. Các mạch dẫn được tạo ra bởi trải nghiệm quá khứ riêng biệt của từng cá nhân. Các nơ-ron kết nối với nhau khi các hóa chất hạnh phúc hoặc gây cảm xúc tiêu cực dâng trào, vì thế chúng ta có thể nhìn thế giới qua lăng kính của những nỗi đau cũng như phần thưởng trong quá khứ.

5. Sự thất vọng kích hoạt cortisol

Chúng ta nhận thức được rằng sự thất vọng không đe dọa tính mạng, nhưng trong thiên nhiên, bạn cần biết khi nào nên thôi không đuổi theo con sơn dương nhỏ nữa, vì lý do sinh tốn. Các cảm giác tồi tệ là dấu hiệu của não cho biết rằng các phần thưởng mà ta kỳ vọng sẽ không trở thành hiện thực. Nó giúp chúng ta thôi không tiếp tục đầu tư vào kế hoạch A và bắt đầu quay sang kế hoạch B, mặc dù chúng ta muốn thưởng thức cảm giác khoan khoái do dopamine mang lại khi nghĩ về những phần thưởng dự liệu. Vì thế kể cả khi chúng ta đang đáp ứng nhu cầu của mình rất hiệu quả, cơ thể của chúng ta vẫn tiết ra cortisol.

6. Sự so sánh xã hội cố hữu ở động vật có vú

Tầm quan trọng xã hội phát tán gien của bạn trong thiên nhiên, và quá trình chọn lọc tự nhiên hình thành bộ não liên tục so sánh chính nó với người khác. Khi não động vật có vú của chúng ta nhận diện mình ở vị thế yếu kém hơn, nó sẽ tiết ra cortisol khiến chúng ta lùi lại để tránh xung đột. Khi nó thấy chúng ta ở thế vượt trội hơn, nó tiết ra serotonin khiến ta cảm thấy an toàn. Tiếc thay, hoạt chất serotonin sẽ nhanh chóng chuyển hóa, và ta lại cảm thấy phải làm nhiều hơn để đạt nhiều thành tựu hơn. Ta sẽ cố gắng làm điều trước đây tỏ ra có hiệu quả bởi não chúng ta đã hình thành một tập quán cho nó. Đôi khi, ta thất vọng thay vì nhận được phần thưởng xã hội. Một bộ não được thiết kế để so sánh xã hội rốt cuộc sẽ tiết ra rất nhiều cortisol!

7. Tính dễ tổn thương của tuổi trẻ là nền tảng của mạng lưới nơ-ron thần kinh

Các tập quán thần kinh hình thành lúc ta còn trẻ trở thành các siêu xa lộ của não bởi chúng đã được myelin hóa. Myelin bao bọc các nơ ron để dòng điện sinh hóa dẫn truyền với siêu tốc độ, nhưng myelin chỉ dồi dào trước khi 8 tuổi và trong tuổi dậy thì. Não chúng ta hình thành mạng lưới nơ ron từ những trải nghiệm cuộc sống chứ không bị neo cố định bởi các trải nghiệm của tổ tiên. Khi mới ra đời, chúng ta cảm thấy dễ tổn thương và chới với. Lượng cortisol dâng cao khi chúng ta cảm thấy nhu cầu của mình không được đáp ứng. Cảm giác đó khiến chúng ta khóc, một trong những hành vi được lập trình sẵn hiếm hoi. Vì thế tập quán đầu tiên của não bộ - nền tảng của các tập quán khác – là ý thức về sự tuyệt vọng trong việc đáp ứng các nhu cầu cấp bách của bản thân. Thời kỳ trưởng thành gia cố thêm một lớp nhu cầu mới vào cảm giác về tính khẩn trương mà chúng ta myelin hóa.

Là một động vật có vú thật không dễ dàng! Nhưng khi ta hiểu khuynh hướng tiêu cực tự nhiên của con người, ta có thể lắp thêm một lăng kính điều chỉnh để nhìn thấy nhiều điều tích cực hơn. Và may mắn thay, điều này là hoàn toàn khả dĩ dưới ánh sáng của thuyết lượng tử và các phát hiện của ngành khoa học thần kinh về tính dẻo của não.

Hãy thử làm trắc nghiệm này để xem mức độ tiêu cực của bạn đến đâu nhé.

* Bài này phỏng dịch theo

7 Reasons Why Your Brain Goes Negative, And How To Go Positive Instead