Giao tiếp thành công: những điều cần biết

Con người ngày càng trở nên phụ thuộc vào công nghệ trong giao tiếp; họ trở nên ít kiên nhẫn, hời hợt và mất dần những kỹ năng thiết lập kết nối bền chặt với người khác - hay còn gọi là kỹ năng con người hoặc trí tuệ xúc cảm. Ở người trưởng thành, kỹ năng này có thể cải thiện ở mức độ nhất định với phương pháp đúng hoặc tự nhiên theo tuổi tác. Trẻ em được nuôi dưỡng trong môi trường yêu thương, lành mạnh và sự uốn nắn kịp thời của người lớn sẽ phát triển trí tuệ xúc cảm cao.

---

"Cuộc sống là hài kịch đối với những ai suy nghĩ và bi kịch đối với những ai cảm nhận.’ Horace Walpole

Là con người, tất nhiên chúng ta phải có kỹ năng con người để sống hòa hợp trong xã hội. Vậy tại sao tiếng kêu gọi người trẻ tuổi phải trang bị kỹ năng này lại càng lúc càng cấp bách và khẩn thiết như vậy?

Kỹ năng con người là gì ?

Trước khi đọc tiếp, có lẽ chúng ta cần thống nhất một cách hiểu chung về khái niệm này.

Từ điển Merriam-Webster định nghĩa kỹ năng con người là “khả năng làm việc hoặc giao tiếp với người khác theo một cách hiệu quả và thân thiện.”. Còn từ điển Collins định nghĩa như sau '...là khả năng ứng phó, ảnh hưởng và giao tiếp hiệu quả với người khác'. Như vậy, đây là kỹ năng liên quan đến 'người khác', nhằm hiểu, kết nối, và ảnh hưởng đến người khác.

Chúng ta không thể tác động hiệu quả đến người khác nếu chúng ta không hiểu rõ bản thân mình muốn đạt được điều gì, nên dành nỗ lực thắt chặt quan hệ với ai, nên ứng xử thế nào để chạm đến trái tim của họ. Vì vậy, kỹ năng con người liên quan mật thiết đến khả năng hiểu bản thân mình.

Kỹ năng con người thường được xếp vào nhóm kỹ năng mềm. Kỹ năng mềm bao gồm những khả năng cá nhân và tương tác xã hội. Ngược lại, kỹ năng cứng là những kỹ năng đòi hỏi chuyên môn kỹ thuật và kiến thức chuyên môn trong lĩnh vực cụ thể nào đó.

Tại sao lại cấp bách ?

Như tác giả Yuval Noah Harari đã chỉ ra trong cuốn Sapiens: lược sử loài người, trước thời email và tin nhắn tức thời, viết thư là hình thức giao tiếp phổ biến. Một bức thư chứa đựng những ý tứ chọn lọc, tình cảm dạt dào. Gửi thư đi rồi, bạn phải chờ vài tuần đến vài tháng để nhận được hồi âm. Đó là quãng thời gian hồi hộp, hạnh phúc. Ngày nay, các ứng dụng email và tin nhắn cho phép thông điệp của bạn đến với người nhận trong vòng không tới một giây, và bạn mong đợi được trả lời ngay tức thì.

Thời tôi làm ở một tập đoàn lớn, 12 giờ đêm tôi gửi mail trả lời cho sếp. Chừng vài phút sau tôi nhận được phản hồi, kèm theo yêu cầu một việc phải hoàn tất vào sáng hôm sau ! Mọi người cứ thể rượt đuổi nhau đến kiệt sức. Với tốc độ giao tiếp như thế, liệu ai có đủ thời gian và sáng suốt để nghĩ thấu đáo về những gì mình viết hay nói ra?

Tiến sĩ T. Scott Graham, tại Đại học Bang Ohio, nhận xét rằng kỹ năng con người đang xói mòn, có lẽ với một tốc độ nhanh hơn bao giờ hết, tỉ lệ thuận với sự phụ thuộc của con người vào công nghệ. Càng phụ thuộc vào công nghệ, kỹ năng con người của bạn sẽ càng sụt giảm.

Tôi thường giao tiếp với học trò của mình qua facebook, viber và điện thoại. Không ít lần, tôi cảm thấy rất bực bội vì những tin nhắn không thể ngắn hơn của các em học sinh cấp 2-3và cả những cô cậu tú tương lai, như ‘s h cô ?” (sao giờ cô?) hay “s z cô ?’ (sao vậy cô?) ‘hay s ni r lm” (hay sao này rồi làm?”. Tôi nhẹ nhàng nhắc các em viết đầy đủ, nhưng rồi đâu cũng hoàn đó. Tôi e rằng dần dần thói quen này sẽ khiến các em quên mất chữ đầy đủ phải viết như thế nào. Và nó tạo cho người đọc một cảm giác thiếu được tôn trọng.

Công bằng mà nói, thời làm các tập đoàn công nghệ, tôi đã từng phạm lỗi này một cách vô tư. Sau thời gian đầu bỡ ngỡ, tôi dần quen với các thuật ngữ và viết các email vắn tắt, với vô số thuật ngữ cho đồng nghiệp. Sau khi gửi đi, chờ mãi không thấy phản hồi, tôi bực tức trách móc. Sau này khi học khóa giao tiếp, tôi ngộ ra mình đã sai. Tôi đã quên đặt mình vào vị trí của người đọc, quên tạo kết nối và có thể họ không trả lời vì không hiểu hoặc không biết tôi muốn gì. Tôi cũng đã từng ngồi bắn mail qua lại với đồng nghiệp để giải quyết vấn đề thay vì chạy tới bàn của họ, hoặc mời họ tham gia một cuộc họp để bàn luận trực tiếp. Thế nhưng, thế giới công sở giờ đây vẫn tràn ngập những con người như-tôi-đã-từng.

Học trò tôi cũng không ngoại lệ. Bọn trẻ cứ nhắn tin hỏi cô ơi con không hiểu chỗ này chỗ kia chứ kiên quyết không gọi điện thoại đến khi tôi nhắc. Còn người lớn thì sau khi học thử chỉ nhắn tin vỏn vẹn tôi bận không học nữa, thế là xong. Thoát!

Những giới hạn cần biết

Mặc dù theo chủ nghĩa tư duy phát triển, (xem bài Tư duy phát triển: không có thì sao?), tôi vẫn có một số dè dặt về khả năng cải thiện trí tuệ xúc cảm.

Ngày nay, chúng ta thường hay nghe những tin tức về những vụ án mạng thương tâm và cũng hết sức vô lý. Hung thủ giết người dã man chỉ vì những va quẹt vô tình trên đường phố, vì cho là bị xúc phạm, bị chọc tức. Xung quanh những án mạng này sẽ rộ lên những lời than phiền và bình luận kiểu như: cần phải bình tĩnh hơn, kiềm chế hơn. v.v.

Thực tế thì cách giải quyết vấn đề không đơn giản như thế, vì nguyên nhân của những hành động phi nhân tính như thế bắt nguồn từ thời thơ ấu của họ và do một bộ phận trong não điều khiển mà chưa kịp thông qua lý trí - đó là hạch hạnh nhân. Các nghiên cứu mà Daniel Goleman tìm thấy chứng minh rằng hạch hạnh nhân là cứu tinh và cũng là tội đồ của những phản ứng thiếu suy nghĩ của chúng ta.

Hạnh nhân phát huy hiệu quả khi gặp tình thế nguy hiểm, giúp tổ tiên chúng ta chạy trốn những mối đe dọa mạng sống khi chưa kịp nhận ra mối nguy đó chính xác là gì. Thời gian phản ứng chỉ bằng phần nghìn giây, trong khi vỏ não mới chưa kịp hiểu được cái gì đang xảy ra. Thế nhưng phản ứng này lại thiếu chính xác trong xã hội ngày nay, với tốc độ tiến hóa và phát triển nhanh vượt bậc. Và điều đó có thể dẫn đến hậu quả trong quan hệ với mọi người như khi chúng ta chọn sai một vật hay một người để ‘chạy trốn’ hoặc ‘vội vã lao đến’.

Sự thiếu chính xác của bộ não xúc cảm càng trầm trọng hơn khi nó liên hệ tình huống hiện tại và ký ức quá khứ mà nó cho là tương tự. Ký ức có xúc cảm mạnh từ những năm đầu đời và gắn với mối liên hệ giữa một đứa trẻ và môi trường sống. Điều này đặc biệt đúng với những sự kiện gây chấn thương tinh thần, như sự trừng phạt hay cách đối xử tệ hại, trong thời thơ ấu, khi cấu trúc của bộ não, nhất là vỏ não mới nơi trú ngụ của tư duy lý trí ) còn chưa phát triển đầy đủ.

Ngày nay, khi cha mẹ bận rộn hơn với công việc, trẻ em dễ bị rối loạn về tâm lý hơn, dễ cô đơn và suy sụp hơn, vô kỷ luật và dễ nổi giận hơn, cáu kỉnh hơn, lo lắng hơn, dễ bốc đồng hơn và dễ gây hấn hơn.

Với niềm tin rằng EI có thể cải thiện nếu chăm chỉ rèn luyện, các tổ chức thường cho nhân viên đi học các khóa học cải thiện EI. Cô bạn tôi học khóa này cách đây khoảng 3 tháng. Tôi hỏi rằng sau khóa học, bạn có thấy cải thiện được gì không. Bạn ấy trả lời ‘Nếu còn nhớ các nguyên tắc thì mình có thể thay đổi, nhưng mình không nhớ gì cả.’ Tôi không biết như vậy là lỗi ở thầy hay ở trò, nhưng rất nhiều khóa học về kỹ năng con người mà tôi biết (và đã từng tham gia) thường kết thúc vô ích như vậy. Mọi thứ rồi đâu lại hoàn đấy. Mèo vẫn hoàn mèo.

Nếu tôi còn nhớ chút gì, thì đó là lời khuyên phải biết trở thành người lắng nghe tích cực. Vâng, nhưng liệu bạn có đủ kiên nhẫn để lắng nghe một đồng nghiệp mải mê nói về con cái của cô ta, về anh chồng tối qua đã sung như thế nào? Thế là bạn phải viện đến kỹ năng cắt ngang và chuyển đề tài. Rồi sau đó bạn phát hiện ra rằng những gì bạn nói không hề được lắng nghe mà đã bị tiếng nói trong đầu cô ta chi phối ? Làm thế nào bạn biết rằng nỗ lực của mình sẽ được đền đáp, và biện pháp nào sẽ hiệu quả nhất trong hoàn cảnh nào?

Trong một bài viết đăng trên Harvard Business Review, Tác giả Tomas Chamorro-Premuzic lưu ý chúng ta 5 điểm sau:

1. Mức EI ổn định, nhưng có thể thay đổi

Bởi những ảnh hưởng của những trải nghiệm thời ấu thơ và cả quy định trong gien (chẳng phải khoa học đã chứng minh rằng một số nhóm máu có khuynh hướng lạc quan hơn những nhóm còn lại hay sao?), khả năng nhận diện và quản lý xúc cảm của chúng ta khá ổn định. Điều này không có ý nghĩa là chúng ta không thể thay đổi, nhưng việc cải thiện này đòi hỏi rất nhiều nỗ lực bền bỉ, tính khiêm tốn và phương pháp đúng đắn trong một thời gian dài.

Tôi tin rằng nếu chúng ta muốn, chúng ta có thể thay đổi bất cứ điều gì. Chúng ta có thể từ bỏ mọi lạc thú cuộc sống để quy y cửa Phật hay dâng mình cho Chúa. Nhưng thực tế là chừng nào chúng ta chưa nhận thức rằng mình có vấn đề, và cần thay đổi, thì sẽ không có gì thay đổi.

Một số người bẩm sinh đã hay rụt rè, càu nhàu, hướng nội, trong khi những người khác thì được trời phú cho tính cách xởi lởi, vui vẻ, tự tin, hòa đồng. Tin tốt lành là . Ei có xu hướng tăng theo tuổi tác. không cần phải can thiệp gì cả, dù không phải ai cũng thế.

2. Các chương trình huấn luyện có thể phát huy hiệu quả

Một chương trình thiết kế khoa học có thể dễ dàng cải thiện được khoảng 25%. Các nghiên cứu đã cho thấy rằng khía cảnh dễ cải thiện nhất là kỹ năng xã hội — với mức cải thiện ngắn hạn trung bình là 50%. Đó là các chương trình về kỹ năng đàm phán và phong cách giao tế xã hội — những vấn đề mà Dale Carnegie gọi là “đắc nhân tâm.”

Với các chương trình quản lý stress, mức cải thiện trung bình là 35%. Thậm chí khả năng đồng cảm ở người lớn cũng có thể được huấn luyện thông qua phương pháp mà các nghiên cứu tâm lý học thần kinh gọi là ‘sự mềm dẻo linh hoạt’ của não bộ. Vì vậy, nếu chương trình huấn luyện của công ty bạn chưa hiệu quả, có lẽ đã đến lúc tìm cách khác.

3) Nhưng bạn chỉ có thể cải thiện nếu có được phản hồi chính xác và kịp thời Khía cạnh quan trọng nhất để nâng cao Ei hiệu quả là cho người học phản hồi chính xác về hành vi của họ. Một nghiên cứu gần đây cho thấy quan hệ giữa tự nhận thức và đánh giá của người ngoài trong lĩnh vực Ei là rất yếu. Lý do giải thích điểm mù trong nhận thức này là những ảo tưởng và sự tự tin quá lố: hầu hết người ta thường nghĩ họ giỏi hơn khả năng thực sự của họ. Cách tốt nhất để hiểu chính xác về bản thân là thường xuyên hỏi và khiêm tốn lắng nghe phản hồi trung thực của người khác để phát hiện những gì người khác thực sự nghĩ về mình.

4) Các chương trình huấn luyện EI không đạt hiệu quả vì phương pháp hiện nay chưa toàn diện và chuyên gia đào tạo chưa đủ hiểu biết và năng lực

Mặc dù không có nghiên cứu nào về đặc điểm của những nhà huấn luyện hiệu quả, nhưng có vài nghiên cứu về những phương pháp hiệu quả. Các kỹ thuật hiệu quả nhất đều sử dụng phương pháp trị liệu hành vi nhận thức. Các nỗ lực cải thiện tính linh hoạt tâm lý — khả năng chấp nhận và đối diện (thay vì tránh né) những tình huống bất như ý — cũng hiệu quả. Những phương pháp phổ biến nhất hiện nay là thư giãn và thiền chưa thực sự hiệu quả, vì chưa toàn diện.

5) Một số người dễ tiếp thu hơn những người khác

Thậm chí những phương pháp huấn luyện tốt nhất và người thầy giỏi nhất cũng có thể thất bại với một số khách hàng. Không có gì ngạc nhiên lắm khi nhiều chương trình tập huấn được bộ phận HR sắp xếp cho những người học không nhiệt tình. Trừ phi người học thực sự muốn thay đổi, họ sẽ không tiếp thu được gì. Một mặt, EI có thể cải thiện khả năng tiếp nhận — những người có kỹ năng con người tốt hơn, khả năng đồng cảm cao hơn và tự nhận thức sâu sắc hơn là những người dễ cải thiện hơn. Mặt khác, nếu bạn nhạy cảm với chỉ trích, cảm thấy bất an và lo lắng thất bại (những đặc tính của người có EI thấp và tư duy cố hữu), bạn cần sẵn sàng thay đổi. Tốt nhất là nên đánh giá mức độ chịu tiếp nhận của học viên trước khi bắt tay vào khóa học.

Bạn có thể làm gì ?

Ai lại không muốn có mức kỹ năng con người cao? khi nghiên cứu đã chỉ ra rằng trí tuệ xúc cảm đóng góp đến 80% trong thành công trong cuộc sống, đem đến sự kính trọng, sức khỏe, quan hệ, sự hài lòng, và hạnh phúc. Nó cũng là liều thuốc giải độc đối với căng thẳng trong công việc và cần thiết trong mọi công việc — bởi vì tất cả công việc đều đòi hỏi phải làm việc với con người.

Nếu bạn tin rằng kỹ năng con người là quan trọng (và nghiên cứu cho thấy rằng những năng lực này cực kỳ quan trọng trong việc giúp con người phát triển, tồn tại, sống và làm việc cùng nhau trong hiện tại và tương lai), bạn có thể làm gì?

1. Nhận thức về xu hướng này

2. Đánh giá EI của bạn theo link này. Nhận thức tốt sẽ giúp bạn cải thiện hiệu quả.

3. Hãy đưa bài test này cho ít nhất 3 người hiểu bạn nhất để họ đánh giá bạn.

4. Cuối cùng, chia sẻ kết quả của bạn với những người này, và cho họ biết một vài hành động mà bạn sẽ làm nhờ phản hồi của bạn về kỹ năng con người của mình.

Từ kinh nghiệm cá nhân, tôi tin rằng kỹ năng con người xuất phát từ khả năng tự nhận thức sâu sắc - như John C.Maxwell đã chỉ ra trong cuốn 'Ai cũng giao tiếp nhưng mấy người kết nối': không hiểu bản thân, bạn sẽ không thể kết nối tốt. Và việc này, không ai ngoài bạn có thể giúp bạn cả, ngoài kết quả khảo sát 360 độ mà bạn làm bên trên.

Trong khi chờ đợi công ty của bạn tìm được phương pháp tốt hơn, tôi thúc giục bạn hãy dành thời gian để khám phá chính bản thân mình qua các trắc nghiệm, suy ngẫm, và tìm đọc các sách hay (xem các đầu sách được giới thiệu ở trang Hiểu bản thân và kỹ năng con người của website này).

À, còn nữa. Nếu bạn có con, hãy cố gắng hết sức tránh cho trẻ những chấn thương tâm lý. Bất cứ lúc nào cơn giận bộc phát khiến bạn muốn quát tháo, mắng nhiếc, đánh đập, đập phá hoặc cãi nhau với ai đó trước mặt con, hãy nhớ lại những vụ án mạng để tự kiềm chế. Hãy hỏi han con nhiều hơn về những gì xảy ra ở trường và ngoài lớp học để kịp phát hiện các vấn đề gây xáo trộn tâm lý ở trẻ và kịp thời can thiệp.

Hoặc bạn có thể chờ đến tuổi già, không cần phải can thiệp gì cả!