Giải quyết vấn đề nghề nghiệp: bạn cần sáng tạo

Giải quyết vấn đề nghề nghiệp chính là quá trình tìm ý tưởng mới - những hướng đi khả dĩ phù hợp với hứng thú, mục đích, giá trị và tính cách chủa chúng ta. Nó đòi hỏi tư duy sáng tạo và đa chiều. Bạn cần kết hợp kết quả các trắc nghiệm định hướng nghề nghiệp với trải nghiệm quá khứ và kiến thức xã hội hiện tại.

---

“Giải quyết vấn đề không chỉ cần các kỹ năng, mà còn cần hơn là một hệ thống tư duy giúp con người phát huy tối đa khả năng của mình và tạo ra một thế giới tốt đẹp hơn. Những người muốn giải quyết vấn đề thực sự ít khi chấp nhận những điều kiện hiện có mà luôn chủ động tìm cách cải thiện môi trường xung quanh mình.” (Ken Watanabe)

Cuộc sống đem đến cho chúng ta bất tận những vấn đề lớn nhỏ phải giải quyết: nên học ngành gì? làm cho công ty nào? lấy ai? chọn sữa hiệu gì cho con, xây nhà bằng vật liệu gì? v.v. Cách mà chúng ta giải quyết vấn đề sẽ phụ thuộc rất nhiều vào hoàn cảnh, quan niệm, hiểu biết, và cả thói quen của từng người.

Như tôi biết, một gia đình người phía bắc miền Trung vào nam lập nghiệp. Dù mảnh đất xây nhà dư sức cho họ xây một biệt thự, cái bếp họ làm vẫn kín mít; khi nấu bằng củi khói ùn lên không chỗ thoát khiến người nấu phải ho sặc sụa. Đó là vì họ mang thói quen xây cất từ miền ngoài vào.

Trong phạm vi bài viết này, tôi sẽ chú trọng vào những vấn đề liên quan đến nghề nghiệp vì dường như ai cũng gặp vấn đề này ở nhiều hình thức và giai đoạn khác nhau.

Theo Watanabe, giải quyết vấn đề là một năng lực không chỉ giới hạn ở một số ít người may mắn. Thật ra đó là một kỹ năng và một thói quen mà chúng ta hoàn toàn có thể học được. Nhưng nhiều quan điểm thông thường có thể gây trở ngại cho việc giải quyết vấn đề hiệu quả. Đó là ý nghĩ ‘tôi không bao giờ làm được việc đó’ - sợ bị vấp ngã và sợ mọi người cười nhạo, chỉ trích giỏi phán xét, chê bai hơn là hành động, mơ mộng nhiều ý tưởng nhưng không bắt tay vào làm, xông xáo nhưng không chịu dừng lại để tìm hiểu nguyên nhân vấn đề. Trong cuốn ‘Người thông minh giải quyết vấn đề thế nào?’, ông gợi ý chia quá trình giải quyết vấn đề thành 4 bước:

1. Hiểu rõ và xác định nguyên nhân gốc rễ của vấn đề

Khi không hài lòng với công việc đang làm, chúng ta hay có khuynh hướng đổ lỗi cho môi trường, cho sếp trực tiếp. Tôi cũng từng như vậy. Tôi tức tối vì đã không được tin tưởng đề bạt khi có cơ hội và nộp đơn xin nghỉ việc. Nhảy qua công ty khác, tôi lại phát hiện ra môi trường ở đây cũng không phù hợp, tôi không được đối xử tốt. Rồi tôi lại nghĩ đến chuyện nhảy việc tiếp. Có thể bạn không liều như tôi, và bạn sẽ quyết định cắn răng cam chịu, có dịp sẽ trút nỗi niềm cho bất cứ ai chịu nghe bạn nói. Bạn trở thành người than phiền kinh niên nhưng nhất quyết không làm gì để thay đổi tình trạng này cả.

Nếu bạn vẫn yêu thích công việc mình làm nhưng cảm thấy không thoải mái trong môi trường làm việc, nguyên nhân rất đa dạng: hoặc bạn đóng nhầm vai trò, hoặc đặc thù công việc hoặc phương pháp làm việc của nhóm không phù hợp với tính cách, giá trị và mục đích của bạn, cách thức giao tiếp gây hiểu nhầm, phương pháp phối hợp chưa hiệu quả, v.v.

Để hiểu rõ nguyên nhân sâu xa của sự bất mãn này, hãy thực hành các bước sau:

• ghi lại tất cả những lúc bạn cảm thấy khó chịu, bức bối, thử lý giải nguyên nhân. Tác giả Ken Watanabe khuyên sử dụng cây sơ đồ logic ở giai đoạn liệt kê nguyên nhân và giải pháp, với những câu hỏi chỉ cần trả lời Có /Không.

• thực hiện các trắc nghiệm về tính cách, giá trị, mục đích của mình phần Hiểu bản thân.

• đặt giả thuyết về nguyên nhân sâu xa nhất, nền tảng nhất

• kiểm chứng lại bằng cách quan sát những sự việc xảy ra kế tiếp và cả những sự việc trong quá khứ, ở những công ty trước, nhớ lại những nhận xét của đồng nghiệp hiện tại và trước đây về bạn.

Qua mỗi lần thất bại, chông chênh trong sự nghiệp, tôi suy nghĩ nhiều và dần nhận diện được vấn đề: không có ông bà sếp nào vừa ý tôi cả, trừ khi họ đứng qua một bên và hoàn toàn tin tưởng giao việc cho tôi. Đơn giản vì tôi thích làm việc độc lập, tự chủ theo cách của mình. Nhớ lại lúc sếp cho phép tôi được tổ chức một sự kiện hoàn toàn theo ý tôi, và sự kiện đã diễn ra khá thành công, tôi cảm thấy mình rất hạnh phúc. Nhưng than ôi, sếp nào tôi thấy hợp thì chẳng mấy chốc sẽ chuyển nhiệm sở và rồi tôi lại phải làm việc với sếp khác!

2. Đưa ra và chọn lựa giải pháp

Xác định đúng nguyên nhân gốc rễ của vấn đề giúp cho việc giải quyết vấn đề trở nên tương đối đơn giản.

• nghiên cứu các giải pháp khác nhau, càng nhiều ý tưởng càng tốt, sau đó phân loại ưu tiên dựa vào mức độ tác động và mức độ công sức phải bỏ ra, biểu thị trên trục đồ thị.

• lựa chọn giải pháp phù hợp nhất - phương án đem lại thay đổi rõ rệt nhất và ít gây xáo trộn nhất: xin chuyển vị trí, hoặc đổi công việc khác (tham khảo thêm bài Chọn lựa không hối hận)

Một trong những phương pháp mà tôi đã áp dụng hiệu quả để tìm giải pháp là: thu thập và kết nối các dấu chấm (collecting and connecting the dots)

Thu thập các dấu chấm

“Đích đến của một người không phải là một nơi chốn, mà là một cách nhìn sự việc theo cách mới mẻ.” - Henry Miller

Cô bạn tôi đã làm xong định hướng nghề nghiệp. Giờ cô phải đối diện với bài tập xác định mục tiêu và con đường sự nghiệp cụ thể. Điều này làm cô sợ vì nó có nghĩa là khi chọn lựa xong, cô buộc phải cam kết học tập và xác lập lộ trình để chuyển đổi. Nỗi lo sợ lớn nhất của cô là không có thời gian vì khối lượng trách nhiệm hiện tại đã chiếm hết thời gian của cô, mà cô thì chưa muốn bỏ cái nào cả. Giải pháp cô định chọn là hỗ trợ công việc kinh doanh của chồng, là những gì cô có thể hình dung cụ thể trước mắt.” Nhưng tôi đề nghị cô nên dành thêm thời gian để thu thập các dấu chấm.

Các dấu chấm chính là các kinh nghiệm mà bạn có trong suốt cuộc đời đã qua. Những kinh nghiệm này là nguồn nguyên liệu thô mà bạn sẽ sử dụng để kết nối ra giải pháp. Nhiều kinh nghiệm giúp bạn mở rộng góc nhìn. Vì thế, bạn cần có nhiều kinh nghiệm khác nhau để duy trì một kho dấu chấm phong phú.’ Có rất nhiều cách để đa dạng hóa kinh nghiệm: du lịch, học kỹ năng mới, quan sát, chiêm nghiệm, tình nguyện nhận nhiệm vụ mới, đọc sách, v.v. Tôi muốn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đọc sách ở đây, vì đó là cách dễ nhất và hiệu quả nhất khi bạn muốn thu thập dấu chấm.

Kinh nghiệm càng đa dạng, những kết nối của bạn càng tốt hơn. Thu thập những dấu chấm giống nhau không giúp được bạn tạo ra kết nối mới, nó sẽ cầm tù bạn như cầm giữ con hổ trong lồng. Đó là lý do tôi khuyên cô nên dành thời gian chiêm nghiệm và ghi chép lại những trải nghiệm giúp cho cô đưa ra kết nối tốt hơn (xem bài Lựa chọn…). Kết nối đó có thể rất khác với chọn lựa mà cô nhìn thấy trước mắt. Một số người có khả năng hình dung tốt, những người khác thì không. Nhưng nếu bạn có thể cung cấp nguyên liệu thô, người có khả năng hình dung tốt có thể giúp đỡ bạn kết nối chúng.

Kết nối các dấu chấm

“Hãy học cách nhìn sự vật. Hãy nhận thức rằng mọi vật đều liên kết với nhau.” Leonardo da Vinci

Hãy hình dung rằng bạn đang ngồi xem bộ phim cuộc đời bạn đang chiếu trên màn ảnh. Bạn có thể dừng, tua lại hoặc tua nhanh tới. Bạn có thể nhìn thấy tất cả những gợi ý nho nhỏ mà trước giờ bạn chưa từng thấy. Để dựng được bộ phim đó, bạn cần có thời gian để thu thập thông tin cho kịch bản, phải không nào ?

Kết nối các dấu chấm là khả năng kết các trải nghiệm thành một ý tưởng mới - bạn sinh ra những ý tưởng mà bạn có thể sử dụng để hành động cho tương lai. Để kết nối các ý tưởng, bạn có thể sử dụng nhiều kỹ năng tư duy khác nhau như tư duy phân tích, tư duy đa chiều, tư duy sáng tạo, hoặc chẳng cần tư duy nào cả. Bạn chỉ cần đến chúng khi phân tích các giải pháp khả thi mà thôi. Nhưng tin tôi đi, khi giải pháp lý tưởng đến, bạn không cần công cụ tư duy nào cả.

Chỉ cần bạn chăm chỉ thu thập các dấu chấm. Việc kết nối ý tưởng sẽ diễn ra vào lúc bất ngờ nhất, khi đang di chuyển trên xe, lúc đang tắm hoặc đang nói chuyện với đồng nghiệp. Tiềm thức sẽ giúp bạn làm việc đó.

3. Thiết lập kế hoạch hành động hiệu quả hay câu chuyện của tôi và các dấu chấm

Ước mơ sẽ mãi là ước mơ nếu bạn không bắt tay hành động.

Tôi có một tấm bảng để ghim giấy trong phòng ngủ. Tôi ghim lên đó các mục tiêu mà tôi nghĩ ra được và thỉnh thoảng tôi lại thay bằng tờ giấy khác, tùy thuộc vào cuốn sách tôi vừa đọc.

Sau khi làm các trắc nghiệm cần thiết và đối chiếu với tấm bảng màu mè này, tôi biết rất rõ tôi muốn trở thành chuyên gia về giáo dục nhưng tôi không chỉ muốn làm giáo viên (mặc dù trước giờ, rất nhiều người nhận xét rằng tôi rất thích hợp với vai trò giáo viên), và môi trường thích hợp nhất của tôi là làm việc độc lập một mình hoặc với một nhóm nhỏ. Bạn có tin không: kể cả khi tôi xác định rất rõ như vậy, tôi vẫn cảm thấy choáng váng vì không biết bắt đầu từ đâu cả. Nhưng kinh nghiệm dạy tôi rằng cách tốt nhất để hoàn thành một việc là phải bắt tay tiến hành bất cứ việc gì trong tầm tay mình.

Tôi bắt đầu dấn thân vào con đường sự nghiệp mới bằng một dự án rất cụ thể: soạn giáo trình tiếng Anh để học trực tuyến. Việc này không quá khó đối với tôi, mặc dù tôi phải nghiên cứu lại sách ngữ pháp và các hệ thống đánh giá trình độ tiếng Anh đang thịnh hành. Tôi hoàn thành dự án trong vòng một năm, trong đó 6 tháng làm việc cật lực và 6 tháng để tinh chỉnh giáo án theo phản hồi của học viên.

Sau đó, tôi chuyển sang nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển tiềm năng của con người và tìm ra bộ công cụ trắc nghiệm khám phá tiềm năng. Lại mất thêm 6 tháng miệt mài. Từ công cuộc nghiên cứu này, tôi phát hiện ra những vấn đề mà nền giáo dục Việt nam và các phụ huynh đang vướng mắc, những điều có thể sửa ngay và điều gì còn đang tranh cãi. Và tôi cũng đau khổ nhận ra rằng, có rất nhiều những điều lẽ ra cha mẹ nên làm để giúp con phát triển trí tuệ và thành công về sau, nhưng họ sẽ không làm, vì rất nhiều lý do ngoài khả năng ảnh hưởng của tôi.

Tôi cũng nghiên cứu các kỹ năng cần thiết mà một người làm việc freelancer nên trang bị cho mình. Nhờ vậy, tôi phát hiện ra các công cụ hỗ trợ tuyệt vời mà trước giờ tôi nghĩ thuộc địa phận của những chuyên gia: công cụ tạo trang web, thiết kế đồ họa, hỗ trợ viết lách, v.v. Hồ hởi, phấn khởi là thế, nhưng tôi lại vấp phải một câu hỏi lớn: với những công cụ này, mình muốn tạo ra sản phẩm gì?

Câu trả lời đến với tôi không lâu, trong lúc sắp đi vào giấc ngủ: tôi muốn tạo ra một không gian dành cho việc học tập suốt đời. chẳng phải từ trẻ tôi đã luôn mơ ước lập một thư viện cho những người ham học hay sao? giờ đây mọi thứ đã sẵn sàng, chỉ cần gom về một mối.

Rất nhanh, những thông tin, trăn trở trước giờ của tôi bỗng dưng tự sắp xếp lại theo một trật tự rõ ràng. tôi có thể hình dung được cấu trúc trang web của mình dễ dàng và cả những việc mình sắp phải làm.

Khi bạn có một mục tiêu rõ ràng, bạn sẽ biết chính xác phải làm gì, cần nguồn lực gì, sử dụng tiền như thế nào để đem lại hiệu quả tốt nhất.

Giờ đã đến lúc lập kế hoạch hành động.

4. Triển khai thực hiện kế hoạch cho đến khi vấn đề được giải quyết

Dù là dự án hoàn toàn tự phát, tôi vẫn ấn định thời gian phải hoàn thành công việc cho mình: 3 tháng.

Với mục tiêu phải hoàn thành website trong 3 tháng, tôi cấm túc làm việc miệt mài, đem cả những việc dở dang vào trong giấc ngủ. Tôi mày mò tạo web, thiết kế đồ họa, dồn tiền mua sách về tâm lý hành vi, viết lách, phương thức gây ảnh hưởng, v.v và đọc chúng ngốn ngấu.

Ý tưởng của tôi không đòi hỏi đầu tư lớn, vì tôi học để tự làm tất cả (nếu thuê thiết kế web chắc chi phí phải đến vài chục triệu). Tôi ngưng hẳn việc mua sắm quần áo và hạn chế ăn uống bên ngoài để tập trung mua sách và máy in. Máy in là khoản đầu tư mà tôi thấy cực kỳ hài lòng vì tôi có thể in những cuốn ebook chỉ có trên mạng, không còn lưu hành ngoài nhà sách, để bổ sung kiến thức.

Một trong những cách tôi kiểm chứng tính đúng đắn trong chọn lựa của tôi là niềm hứng khởi. Sau gần 2 tháng miệt mài làm việc, niềm say mê vẫn còn đó, mặc dù có những lúc việc viết lách khiến tôi mệt nhoài.Tôi quyết tâm mỗi ngày phải viết được ít nhất một bài thuyết phục, và ít nhất phải được 10 bài.

Ngay khi viết bài này, tôi vẫn còn 1 bài để hoàn thành. Sau đó tôi sẽ dành 10 ngày để học thiết kế đồ họa trên canva.com, công cụ dành cho người thiết kế amateur như tôi, để hoàn chỉnh phần hình thức của trang web. Dự định hoàn chỉnh trang web vào cuối tháng 10, tôi thông báo với những người ủng hộ mình về mục tiêu đầy tham vọng này.

Tôi tiến hành mọi việc tuần tự với những yêu cầu chất lượng cao nhất mà tôi tự đặt ra cho mình. Tôi cũng nhờ bạn bè, người thân cho nhận xét để chỉnh sửa.

Vì không có vấn đề nào giống hệt nhau để bạn có thể copy giải pháp, bạn cần phải sáng tạo như một việc làm tất yếu. Chúng ta đang sống trong một thế giới tuyệt vời với rất nhiều nguồn ý tưởng, công cụ, thông tin và cảm hứng. Kỹ năng mà chúng ta cần là nhìn thấy bức tranh tổng thể, không gian rộng lớn hơn nơi bạn có thể tạo ra những kết nối mới mẻ – thú vị hơn, hữu hiệu hơn.

Nếu bạn không có khả năng đó, hãy nhờ đến trợ giúp, miễn là bạn có một mục tiêu cụ thể và chịu khó thu thập các dấu chấm đa dạng. Đừng tự nhốt mình trong chiếc cũi chật hẹp của những dấu chấm quen thuộc, giống nhau, bạn nhé.