Hiểu bản thân: chúng ta cần hiểu gì ?

Trong bài Hiểu bản thân: vai trò của riêng não bộ ? chúng ta đã biết rằng

1) Nhận thức và hiểu biết về cái tôi không phải việc riêng của não bộ. Nó vượt ra ngoài não bộ.

2) Các chức năng liên quan đến cảm xúc và trực giác không phải là chức năng riêng biệt của não phải mà nằm ở cả hai vùng não.

3) Cảm xúc và cảm giác của chúng ta trước một sự việc không phải là bản chất sự kiện tức thời đem lại, mà bị chi phối bởi rất nhiều ký ức và kinh nghiệm quá khứ của từng cá nhân. Những ký ức và kinh nghiệm tuổi thơ (nhất là trước 3 tuổi) thường tác động mạnh hơn và khó thay đổi.

4) Tất cả thói quen tinh thần của chúng ta - niềm tin, giá trị quan điểm sống - của chúng ta chỉ là những mô thức thần kinh. Chúng hoàn toàn có thể thay đổi khi chúng ta lặp lại kinh nghiệm mới nhiều lần trong một bối cách mới để tạo mô thức liên kết thần kinh mới.

5) Để hạn chế những tác động không mong muốn của cảm xúc, chúng ta cẩn luyện tập để hình thành thói quen quan sát cảm xúc, suy nghĩ của mình một cách khách quan bằng nhận thức lý trí.

Những điều này giúp ích gì cho chúng ta trong việc tìm kiếm hạnh phúc và thành công ?

1. Khả năng của chúng ta là vô hạn

Những quan niệm, niềm tin, tư tưởng, cảm xúc, thói quen tinh thần, v.v của chúng ta là do các hoạt động ngẫu nhiên của hàng tỷ nơ-ron tạo thành.

Khoa học hiện đại đã chứng minh rằng ý thức cũng là một dạng vật chất (xem thêm ở đây). Thuyết cơ học lượng tử của vật lý học hiện đại khẳng định rằng hạt vật chất nhỏ nhất quan sát được chuyển động theo những cách thức kỳ lạ, không dự đoán được, khi thì dưới dạng hạt, khi thì dưới dạng tia sóng, điều này có nghĩa là mọi khả năng đều có thể xảy ra. Nếu cơ thể, bộ não và tâm thức của chúng ta là những dạng vật chất, chúng cũng có khả năng thiên biến vạn hóa, trong một môi trường tương tự như chân không mà nhà Phật gọi là tánh Không. Môi trường này này này đồng nhất với hư không của vũ trụ. Các bậc thánh yogi (còn gọi là rishi) qua luyện tập thiền định tâm linh đã nhận biết khả năng này và vận dụng chúng để chữa bệnh và khai sáng tâm thức của con người. Nếu muốn hiểu thêm, bạn có thể đọc cuốn Tự truyện của một Yogi hoặc Hành trình về Phương đông

Tuy nhiên, là những cá thể sống trong xã hội, chúng ta vẫn chịu sự chi phối mạnh mẽ của thể chất và thế giới bên ngoài. Vì vậy, trên hành trình tìm kiếm cái tôi chân thực để đạt trạng thái an nhiên tự tại, chúng ta sẽ cố gắng nhận diện những biểu hiện tương đối bền vững của sự kết hợp tâm - thân - ý: đó là tính khí (temperament), năng lực thiên phú, giá trị cốt lõi và mục đích sống.

2. Những hình ảnh sai lệch, niềm tin giới hạn và trói buộc chúng ta vào hoàn cảnh bất như ý chỉ là ảo ảnh của tâm thức và có thể thay đổi được

Các nhận định hay cảm nhận của chúng ta về thế giới bên ngoài hay về bản thân được định hình bởi các kinh nghiệm quá khứ và tính khí của chúng ta. Những kinh nghiệm này có thể do hoàn cảnh khách quan hoặc cho lựa chọn chủ quan của chúng ta đem lại.

Bất kỳ hoạt động nhận thức nào cũng cần một tác nhân kích thích (như hình ảnh, mùi vị, âm thanh hoặc một vật gì đó xúc chạm vào). Ví dụ như khi chúng ta nhìn thấy một con trâu. Nếu lúc bé bạn đã từng bị trâu rượt, bạn sẽ nhận định đây là một mối nguy hiểm và phản ứng có thể là bỏ chạy. Dân gian có câu nói 'con chim sợ cành cong' để diễn tả nỗi sợ hãi của một người khi gặp phải những tình huống mà họ cho là tương tự với tình huống đã gây nhiều tổn thương cho họ trong quá khứ, mặc dù nếu dùng lý trí để nhận định thì 'cành cong' hoàn toàn không phải là chiếc cung ná có khả năng gây thương tích và cũng vì vậy không có gì phải sợ.

Ví dụ như niềm tin 'tôi không có năng lực gì' có thể bắt nguồn từ trải nghiệm bạn đã thử làm việc gì đó nhưng chưa thành công, hoặc là bạn thường xuyên nghe cha mẹ mình nói như thế. Thay vì phân tích nguyên nhân thất bại và sau đó tiếp tục cố gắng, bạn mau chóng bỏ cuộc và buông xuôi với ý nghĩ đó.

Theo sinh lý học, bộ não là thành tố tích cực trong việc hình thành nhận thức. Nếu nhận thức được rằng không có gì là bất biến và những thói quen tinh thần đều là do liên kết nơ-ron tạo nên, chúng ta hoàn toàn có thể chuyển hóa những nhận thức hiện có, những kinh nghiệm theo hướng đem lại hạnh phúc lâu dài cho chúng ta.

Chúng ta thường nhầm lẫn giữa niềm tin và sự thật. Sự thật là những gì đã thực sự và luôn luôn diễn ra, còn niềm tin là những gì bạn nghĩ đã, đang và sẽ xảy ra.

Để nhận biết các niềm tin đang cản trở bạn đạt được những mục tiêu mong muốn của đời mình, bạn hãy lần lượt làm các bước sau:

+ ghi ra những lý do mà bạn cho là đang ngăn bạn thực hiện việc gì đó quan trọng đối với bạn. Viết thật nhanh và không dừng lại để suy nghĩ. Ví dụ:

Tôi muốn giảm 5 kg. Nhưng tôi không giảm được vì tôi không có thời gian đi tập, phí tập gym cao quá, không có bạn đi cùng, v.v

+ đọc lại những lý do đó và cho điểm từ 0 - 10, tùy theo mức độ tin tưởng của bạn vào tính xác thực của những lý do đó. Mức tin tưởng càng cao thì điểm càng cao.

+ tập trung vào những lý do có điểm cao nhất và phân loại chúng: đó là sự thật hay chỉ là niềm tin của riêng bạn.

+ viết lại câu chuyện khác đi theo mong muốn của bạn. ví dụ:

Tôi muốn giảm 5 kg. Hôm nay tôi đã đạt được mục tiếu đó nhờ tập luyện thường xuyên, mỗi tuần 3 lần và giờ tôi đã mặc vừa những chiếc đầm sexy. Tôi tự hào về cơ thể cân đối của mình và cảm thấy tràn đầy năng lượng.

Đây là cách bạn dạy cho các nơ-ron thần kinh của mình thay đổi câu chuyện của chúng và bạn cần lặp lại câu chuyện này ít nhất mỗi ngày 1 lần, trong ít nhất 21 ngày - vì đây là thời gian tối thiểu để thiết lập một thói quen mới, theo các nhà tâm lý học. Để sự thay đổi xảy ra nhanh hơn, bạn có thể trưng hình ảnh những người có cơ thể mà bạn ngưỡng mộ, tưởng tượng mình đang ở trong cơ thể họ, v.v

3. Trực giác giúp chúng ta đưa ra quyết định sáng suốt nhưng không phải lúc nào cũng đáng tin cậy

Trong cuộc sống, chúng ta thường nghe và cũng từng trải nghiệm những hiện tượng và cảm giác khó hiểu: như người này không đáng tin cậy dù chỉ mới nhìn từ xa, hoặc tự dưng ta có cảm giác bồn chồn lo lắng khi người thân gặp nguy hiểm.

Dân gian thường gọi đây là trực giác và các nhà tâm lý học cho rằng đây là hình thức trí tuệ cao nhất của con người. Có lẽ đây cũng là một sản phẩm của một tâm thức đã được 'thuần hóa' ở mức độ cao.

Trực giác là sự hướng dẫn của linh hồn. Nó xuất hiện một cách tự nhiên và vào những khoảnh khắc mà tâm trí chúng ta yên tĩnh. Tâm trí của chúng ta ở trạng thái tĩnh lặng có thể thực hiện mọi chức năng của những loại máy móc thu thanh tinh vi - có thể phát cũng như thu những ý nghĩ và bỏ qua những ý nghĩ không mong muốn. Cũng như công suất của Đài phát thanh được điều chỉnh bởi một lượng dòng điện, khả năng máy thu thanh ở người cũng phụ thuộc vào mức độ tâm lực của từng người. - Paramahansa Yogananda (tự truyện của một yogi)

Tuy nhiên, tiếng nói của trực giác không phải lúc nào cũng đáng tin cậy. Trong cuốn ‘Trong chớp mắt’, tác giả Malcolm Gladwell giải thích tại sao có người quyết định sáng suốt khi nghe theo trực giác, có người thường xuyên sai lầm. Ông kết luận rằng nhóm người có trực giác chính xác để đưa ra những quyết định mà họ cũng không lý giải rõ ràng được là nhờ họ luôn khát khao kiến thức, tò mò học hỏi, luyện tập thường xuyên, và có kinh nghiệm phong phú trong lĩnh vực họ theo đuổi. Các bậc chân sư (rishi) cũng phải trải qua quá trình tu luyện vài chục năm mới có thể đạt năng lực đọc được ý nghĩ và siêu thức.

Các nhà nghiên cứu tâm lý học khuyên chúng ta nên lắng nghe trực giác của mình trong những tình huống mà ta thường gặp. Trong những tình huống lạ, chúng ta cần dùng đến lý trí nhiều hợn để tránh mắc sai lầm.

Khi chúng ta tin vào trực giác của mình, chúng ta sẽ đạt được trạng thái tự tin và linh hoạt để thich nghi với đời sống và sống với tâm thế rất cởi mở, bình an.

Trong bài tiếp theo, tôi sẽ trình bày về những phương pháp giúp chúng ta nhận thức tốt hơn về bản thân.