Hiểu bản thân: công cuộc khám phá hệ sinh thái chằng chịt và bí ẩn
- Thanh Hang
- Dec 7, 2018
- 14 min read
Updated: Apr 20, 2019
Hình ảnh mà chúng ta cảm nhận về bản thân mình là một hình ảnh nhiều lớp và khó mô tả chính xác bởi nhận thức của chúng ta chịu tác động của rất nhiều yếu tố hay thay đổi và đan xen phức tạp như sinh lý, tâm lý, văn hóa, xã hội, v.v (xem thêm bài Tại sao hiểu bản thân khó đến vậy?.). Có thể ví von nó như một hệ sinh thái phức tạp với những 'cư dân' hết sức đa dạng và lắm lúc rất khó gọi tên. Những cư dân này trú ngụ ở 3 tầng sinh thái: Hình ảnh Xã hội (self-image), Giá trị Tự nhận (self-worth hay self esteem) và Cái tôi Cốt lõi (Ideal self hay Core self), trong đó khu Hình ảnh Xã hội là khu dễ tiếp cận nhất và khu Cái tôi Cốt lõi là khó tiếp cận và bí ẩn nhất. Chúng ta cũng có thể hình dung những lớp này giống như những con búp bê Nga nằm trong nhau.
Trước tiên tôi muốn kể cho bạn nghe một câu chuyện thú vị mà tôi tình cờ đọc được trên blog Góc nhìn Alan
Một bữa đang ngồi trong quán cà phê ở Sài Gòn, thì tôi bị một người đàn ông gây sự và cuối cùng ông ta quăng ra cho tôi câu hỏi : “Ông biết tôi là ai không ?”
Quả thật lúc ấy, tôi không biết ông ta là ai thật. Ông không phải là một tài tử, một nhà văn, hay một chính trị gia nổi tiếng để tôi phải biết. Tôi đành ngồi đó, chịu thua ông, không có câu trả lời.
Ít lâu sau, tôi được cho biết ông là đàn em của một quan chức lớn, và nhờ đó, ông thỉnh thoảng đem chút “hào quang” vay mượn được để hù dọa những người yếu bóng vía như tôi.
Sang đến Mỹ, thỉnh thoảng tôi cũng bị hỏi câu hỏi đó, mà đau cho những người đó, cả Mỹ lẫn Việt, tôi không bao giờ có câu trả lời cho câu hỏi đó của họ cả. Họ thì nghĩ tôi phải biết họ, mà thật tình, tôi thì không hề biết họ bao giờ. Và cứ mỗi lần bị những nhân vật như thế cật vấn, thì tôi chỉ biết ngẩn mặt ra, giả bộ lục lọi cái trí nhớ thảm hại của tôi để tìm câu trả lời cho người nổi tiếng nhưng vô danh và không ai thèm biết đó.
Mấy tháng trước, trong chuyến về lại Los Angeles, California, tôi phải ghé lại Newark, New Jersey để đổi máy bay. Phi cơ của tôi bị trễ hơn một tiếng. Hành khách có một số rất bực bội vì công việc bị xáo trộn do sự chậm trễ của máy bay gây ra.
Tại quầy bên cạnh cổng 112, một tiếp viên dưới đất của công ty đang cố giải quyết những yêu cầu, khiếu nại của khách hàng thì bỗng nhiên một hành khách có vẻ tức tối lắm, lấn lên phía trên, len qua mặt mấy người khác và ném tấm vé lên quầy.
Ông ta nói lớn rằng ông ta muốn được cho bay chuyến sớm nhất và phải xếp cho ông ta ngồi hạng nhất. Người tiếp viên trả lời rằng cô xin lỗi về những phiền nhiễu mà chuyến bay gây ra cho ông, nhưng cô cũng phải giải quyết những hành khách tới trước và hứa là sẽ giúp ông khi đến lượt ông.
Nhưng ông khách không bằng lòng, ông hỏi như hét vào mặt cô, rõ ràng là để cho các hành khách khác cũng nghe được. Ông hỏi đúng câu mà tôi cũng bị hỏi mấy lần : “Cô biết tôi là ai không ?” (Do you know who I am ?).
Thì ra người Mỹ, trẻ và xinh như cô tiếp viên cũng bị hạch hỏi bằng câu đó chứ chẳng riêng gì tôi. Tôi liền cố lắng tai nghe xem cô tiếp viên ở quầy trả lời như thế nào để biết mà ứng phó sau này.
Người phụ nữ này, vẫn tươi cười, cầm chiếc micro của hệ thống khuếch âm lên và nói lớn bằng giọng rành rẽ rằng: “Ở quầy 112, có một vị hành khách không biết mình là ai, quí hành khách ai có thể giúp ông ta biết được căn cước hay thân thế của ông, xin tới quầy 112.”
Ông khách tự nhiên, vì chính câu hỏi của ông, biến thành một bệnh nhân tâm thần, một người mắc Alzheimer, một người lãng trí, tâm lý, thần kinh thác loạn, lẫn lộn bản thể, không còn nhớ mình là ai, tên gì, ở đâu nữa. Và lúc ấy thì đám hành khách đang sốt ruột đứng trước quầy đều phá ra cười.
Ông khách điên tiết, chỉ mặt người tiếp viên ở quầy và bật ra một câu chửi thề tục tĩu : “Đ.M. mày”( F,,k you) .
Người phụ nữ ở quầy, không một chút giận dữ, bằng giọng bình thản, trả lời ông nguyên văn như thế này : “I’m sorry, Sir, but you’ll have to stand in line for that, too”. (Thưa ông, chuyện đó, chuyện ông đòi giao hợp với tôi, ông cũng phải xếp hàng chờ đến lượt mới được.)
Câu chuyện trên đây là một trong vô số tình huống mà chúng ta phải tự mô tả bản thân hoặc bắt buộc phải mô tả về một người khác. Những bản 'mô tả' này phản ánh hiểu biết của chúng ta hoặc mong muốn của người nghe. Tất cả đều chủ quan và méo mó. Cách mà ông khách hách dịch kia muốn người khác nhìn nhận về ông ta đã không được cô tiếp viên đáp ứng, và vì vậy khiến ông tức giận và có thái độ cùng hành vi khiếm nhã. Ông đã tự hạ thấp giá trị của mình trong mắt người khác chỉ vì ngộ nhận về hình ảnh xã hội của bạn thân.
Những người thông thái sẽ chọn trưng ra hình ảnh nào phản ánh trung thực bản thân của họ nhất và nỗ lực để được đối tương mục tiêu của họ công nhận.
1. Cảm nhận của chúng ta về bản thân được hình thành trong quan hệ với người khác, ở 3 tầng lớp: hình ảnh xã hội (self-image), giá trị tự gán (self-worth) và cốt lõi (ideal/core self).
‘Thường thì, chúng ta xa lạ với chính bản thân mình….Chính nhờ thông qua quan hệ với người khác mà chúng ta học hỏi về bản thân.’ - Warren Bennis. On becoming a leader (1989)
Hình ảnh cái tôi Xã hội mà chúng ta miêu tả trong cuộc sống hàng ngày là lớp ngoài cùng và ít tranh cãi nhất, vì nó gồm những đặc điểm mà xã hội dễ dàng công nhận: tên tuổi, giới tính, trình độ học vấn, nghề nghiệp, vai trò xã hội, chức vụ, quốc tịch, tôn giáo, v.v . Tuy nhiên, trong xã hội ngày nay, những yếu tố này dễ dàng thay đổi nhờ công nghệ (chuyển giới), định chế (quyền di cư - đổi quốc tịch), thay đổi nghề nghiệp, chuyển dịch cơ cấu và cách tổ chức việc làm (một người có thể làm nhiều nghề và có nhiều chức vụ hay vai trò cùng lúc).
Tầng lớp kế tiếp của một cá nhân thường mơ hồ hơn - đó là giá trị mà chúng ta tự gán cho bản thân mình thông qua tương tác với người khác trong xã hội. Đó là tính cách, năng lực, giá trị, niềm tin, quan điểm, tư tưởng, thói quen, v.v. Cách hiểu những yếu tố này khác nhau ở mỗi người. Về cơ bản, đó là những yếu tố tương đối bền vững nhưng vẫn có thể dao động. Chúng bền vững hơn vì được hình thành và bị chi phối không những bởi xã hội mà còn bởi gien di truyền và thể trạng, văn hóa - giáo dục. Những tác động này thay đổi theo từng xã hội và môi trường sống, vì vậy cũng không phải là bất biến. Ngoài ra, những nghiên cứu khoa học về não bộ cũng cho thấy bằng chứng là tính ‘dẻo’ của não cho phép chúng ta 'tái cấu trúc các mô thức liên hệ thần kinh' để thay đổi những yếu tố này theo hướng chúng ta mong muốn. Giá trị tự gán cho bản thân sẽ quyết định mức tự tin và ảnh hưởng đến các ,chọn lựa cá nhân của chúng ta trong cuộc sống hàng ngày. Và thông thường thì giá trị tự gán này không phản ánh đúng về giá trị đích thực của bạn. Bạn có thể tự đánh giá giá trị tự gán của mình bằng trắc nghiệm này.
Lớp trong cùng của nhận thức bản thân là ‘Cái tôi Cốt lõi’ gồm những giá trị phổ quát của con người (như hạnh phúc, tình yêu thương, hòa bình, tự do, v.v), khát vọng, mơ ước sâu kín về cuộc sống và con người mà chúng ta muốn trở thành. Tuy nhiên, đa số chúng ta không nhận thức được rõ ràng và đầy đủ điều mình thực sự muốn đạt được trong cuộc sống. Và chính sự lờ mờ không rõ ràng về con người cốt lõi của mình khiến cho chúng ta thường xuyên đưa ra những chọn lựa sai lầm trong cuộc sống.
“Hầu hết chúng ta đều xa lạ với chính bản thân mình, che dấu con người thật của mình, và đòi hỏi những người lạ khác - cũng che giấu con người thật của họ - yêu thương chúng ta.”― Leo Buscaglia (tác giả, diễn giả truyền cảm hứng người Mỹ)
3 tầng lớp này không tách bạch với nhau mà có mối liên hệ mật thiết. Đôi khi hình ảnh chúng ta tự cảm nhận về bản thân mình ở lớp 1 không khớp với con người mà chúng ta muốn trở thành (lớp 3), vì thế chúng ta tự đánh giá thấp chính mình (lớp 2). Điều này dẫn chúng ta đến những quyết định và hành động để thay đổi lớp 1. Ví dụ như: mình muốn trở thành người mẫu nhưng lại thấy thân mình béo ị, xấu xí và thế là đâm ra mặc cảm khi đứng gần những người có diện mạo đẹp đẽ. Có thể chúng ta sẽ đi hút mỡ bụng, thay đổi trang phục, chỉnh sửa tư thế khi chụp ảnh, v.v
Quá trình hiểu bản thân chỉ hoàn tất khi chúng ta nhìn ra được những chệch choạc này để điều chỉnh để đạt trạng thái tương thích, hài hòa giữa 3 lớp này.
2. Cảm nhận về bản thân của chúng ta bị chi phối bởi nhiều yếu tố chủ quan và khách quan, dẫn đến nhận thức sai lệch về bản thân
....hầu hết mọi người không hiểu chính mình, và khi họ cố gắng “lắng nghe chính mình”, họ dễ dàng trở thành miếng mồi ngon của các tác động thao túng bên ngoài. Giọng nói mà chúng ta nghe trong đầu mình không luôn luôn đáng tin cậy, bởi nó luôn phản ánh luận điệu tuyên truyền của nhà nước, các luận thuyết tẩy não và quảng cáo thương mại, chưa kể các vi khuẩn hóa sinh nữa.." (Yuval Noah Harari)
Như đã trình bày ở trên, những yếu tố dễ thay đổi ớ lớp 1 và có thể dao động ở lớp 2 là do đặc điểm thể chất và xã hội tạo ra thông qua tương tác của bản thân với thể giới bên ngoài.
Khoa học đã chứng minh rằng giới tính, nhóm máu, hóc môn nội tiết, ...có ảnh hưởng đến cách chúng ta nhìn nhận bản thân và sự việc. Hầu như tất cả phụ nữ đều than phiền rằng họ thường trở nên u sầu, cáu kỉnh, và bi quan hơn trong thời gian trước và trong chu kỳ kinh nguyệt. Thậm chí có người còn oán ghét cả bản thân mịnh.
Các nền văn hóa, tôn giáo và giáo dục gia đình và nhà trường cũng là tác nhân then chốt trong việc hình thành thế giới nội quan của chúng ta, từ đó tạo ra hình ảnh tự đánh giá không trung thực.
Những xã hội đề cao tính trung thành với tổ chức sẽ khiến những người không tuân phục và muốn thoát ly cảm thấy tội lỗi, ray rứt và tự đánh giá thấp bản thân.
Hay như ở xã hội Việt Nam, truyền thống đạo lý phải tòng phục ‘quân, sư, phụ’ đã khiến cho học sinh không dám phản đối thầy cô, nhân viên không dám cãi cấp trên, người dân không dám phản biện chính quyền. Khi có một cá nhân đủ dũng cảm nói lên điều mình thực nghĩ, họ sẽ chịu áp lực rất lớn từ dư luận và kể cả của hệ thống luật lệ. Những người không hiểu rõ bản thân để giữ vững lập trường của mình, hành động theo đám đông sẽ rất dễ gán cho mình hình ảnh ‘con cừu đen’ hoặc ở thái cực khác, bị chính 'Con người Lý tưởng' hay đôi khi gọi là 'Lương tâm' dày vò hối hận không nguôi.
Càng nhiều tuổi đời, càng nhiều trải nghiệm, chúng ta càng chịu nhiều tác động hơn; chúng tạo thành một hệ thống hữu cơ chằng chịt và khó tháo gỡ đề lần ra đầu mối.
Những đánh giá và nhìn nhận sai về bản thân khiến chúng ta đưa ra những quyết định hoặc chọn lựa không dẫn chúng ta đến trạng thái tương thích giữa các lớp cấu thành bản sắc của mình. Chẳng hạn, vì thiếu tự tin về năng lực và tài chính, chúng ta dễ dàng chấp nhận những cuộc hôn nhân vì tiền mà thiếu nền tảng của sự tin tưởng và hòa hợp, hoặc dễ phạm phải những vấn đề về đạo đức như tham nhũng, nhận hối lộ, cạnh tranh không lành mạnh, v.v Những chọn lựa hành động sai lầm này sẽ ngày càng làm méo mó hình ảnh trung thực về bản thân của chính chúng ta.
3. Tâm thức và giác quan thứ sáu
Cảm nhận của chúng ta về bản thân ở lớp 1 và lớp 2 chính là kết quả hoạt động của năm giác quan và là kết quả diễn dịch của bộ não. Chúng ta trải nghiệm các sự kiện trong đời, nghe nhận xét chủ quan của người khác, nhìn thấy các quảng cáo trên truyền thông đại chúng, v.v và từ đó hình thành những nhận thức sai lệch về bản thân, thường gọi là 'bản ngã'.
Để có thể nhận diện được những sai lệch nhận thức này, chúng ta sẽ cần phải thắc mắc xem, liệu có tồn tại cái gì đó cao hơn bộ não, trung thực hơn để nói cho chúng ta biết con người cốt lõi của chúng ta thực sự như thế nào? và nó muốn gì?
Trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta hay nói những câu có chữ tâm như 'Lương tâm tôi không cho phép' , 'Tâm tôi bất ổn quá', 'Để tâm vào!', 'Anh làm việc không có tâm', 'Tôi không lưu tâm', v.v. Vậy có bao giờ chúng ta tự hỏi 'Tâm là gì? Tâm từ đâu đến? Tâm ở trong hay ở ngoài cơ thể? Tâm có phải là kết quả hoạt động có ý thức của não bộ và năm giác quan ? Hay là của cái gì khác?
Khoa học hiện đại đã chứng minh rằng ngoài bản năng, cảm xúc và nhận thức lý trí, con người còn có một năng lực thú vị nữa, đó là trực giác, hay còn được gọi là giác quan thứ 6, hay là tâm thức. Trực giác là trí tuệ cao nhất của một người, là kết quả hoạt động của cả ý thức và tiềm thức.
4. Có tồn tại một cái tôi cốt lõi và việc nhận diện được phiên bản ‘gốc này là gốc rễ của hạnh phúc và thành công
Đại sư Yongyey Minggur Ringpoche đời thứ 7 thông qua tác phẩm 'Sống một đời vui' ví tâm thức giống như mặt biển: 'màu sắc' của nó thay đổi theo từng ngày, từng giờ, phản chiếu các tư tưởng, cảm xúc, v.v trôi ngang bên trên. Nhưng bản chất của tâm thức, cũng giống như đại dương, không bao giờ thay đổi: tâm luôn thanh tịnh và trong sáng, bất luận nó đang phản chiếu những gì. Hoặc một hình ảnh ẩn dụ khác là hư không trong lý thuyết vật lý vũ trụ.
Cái tôi cốt lõi chính là bản chất của tâm thức, là phần tinh túy nhất của bạn. Nó không quan tâm đến những yếu tố dễ thay đổi và dễ dao động, không bị chi phối bởi quan điểm của người khác. Nó khuyến khích bạn trung thực với bản thân mình thông qua suy nghĩ, lời nói và hành động. Nó cho bạn có đủ can đảm hy sinh bất kỳ quan hệ, tình huống hay hoàn cảnh nào khiến bạn rời xa sự thật của mình. Ví dụ, nếu công việc hoặc một quan hệ nào đó không làm bạn hạnh phúc hoặc khiến bạn hành động không giống mình, dù đối người khác nó là ‘đáng ao ước’, bạn sẽ rời bỏ nó.
Để nhận diện được cái tôi cốt lõi, suy nghĩ và nhận thức lý trí tỏ ra khá hạn chế, vì thế chúng ta cần tới trực giác - tiếng nói nội tâm mà chúng ta thường hay bỏ qua và như Yuval Harari - nhà học giả trẻ tuổi người Israel đã chỉ ra, đã bị 'nhiễu loạn' bởi đủ thứ âm thanh của truyền thông, quảng cáo và dư luận.
Bạn chỉ có thể nhận diện được cái tôi cốt lõi này trong trang thái an nhiên tự tại, đó là khi bạn chú tâm làm việc gì mà bạn say sưa quên thời gian, khi vừa hoàn thành một công việc thú vị và có ý nghĩa với bạn, sau một buổi tập thể dục hoặc an định tâm trí. Đó là trạng thái thả lỏng, thoải mái đồng thời với cảm giác hài lòng về bản thân.
Hẳn các bạn đã nghe qua giai thoại về tài tử Hollywood Sylvester Stallone và bộ phim Rocky. Trong những năm hết sức chật vật về mặt tài chính, ông đã viết ra một kịch bản phim hấp dẫn cùng tên và được nhiều đạo diễn đặt vấn đề mua lại bản quyền với mức giá hậu hĩnh. Tuy nhiên, ông đã cương quyết từ chối bán kịch bản của mình dù đang rất cần tiền và khăng khăng yêu cầu được giao vai chính để đối lấy quyền sử dụng kịch bản. Dù ông không có ngoại hình của một tài tử ăn khách, cuối cùng cũng có đạo diễn đồng ý và ông đã trở nên nổi tiếng qua vai diễn này. Ông đã hành động theo hướng dẫn của cái tôi chân thực của mình.
Nhận diện được các khía cạnh tự cảm nhận về bản thân và tính khả biến của chúng, những yếu tố gây ảnh hưởng, cơ chế tác động qua lại giữa các thành tố, của các quan niệm đúng đắn và phương pháp tìm kiếm và nhân diện tâm thức sẽ giúp chúng ta giải quyết những vấn đề cốt lõi trong cuộc sống hàng ngày: quan hệ hài hòa với gia đình và xã hội, cuộc sống tiện nghi về mặt vật chất, sự kính trọng của xã hội và trên hết là cảm giác hài lòng với bản thân.
Vì sao chúng ta cứ phải bận tâm đi tìm cái tôi cốt lõi của mình để làm gì?
Chẳng phải chúng ta có thể tùy tiện chọn bất kỳ tấm mặt nạ và bộ trang phục nào đó khoác lên mình tùy thuộc vào tình huống cụ thể để đạt mục đích của mình sao? Ví dụ các cuộc phỏng vấn việc làm đều bắt đầu bằng câu hỏi 'Hãy nói về bạn đi''. Nếu chịu khó nghiên cứu theo lời khuyên của các chuyên gia tâm lý nghề nghiệp và chuẩn bị kỹ câu trả lời, chẳng phải chúng ta sẽ dễ dàng nhận được lời mời làm việc hay sao?
Vấn đề ở đây là những chuyên gia đó hoàn toàn không biết bạn thực sự muốn gì ở việc làm đó. Và sau một thời gian làm việc, bạn lại cảm thấy bất mãn, hụt hẫng, căng thẳng và lại có ý muốn bỏ việc.
Lý do để chúng ta đau đáu truy tìm điều gì khiến chúng ta sống không trọn vẹn là vì đa số con người khi nhắm mắt xuôi tay vẫn không thể xác quyết liệu mình đã hoàn toàn hài lòng với cuộc sống của mình hay chưa. Nếu có cơ hội sống thêm kiếp khác, họ ước ao sẽ sống khác đi để trở thành con người mà họ thực sự muốn trở thành.
Trong bài sau, tôi sẽ trình bài về cơ chế não bộ và những cơ chế hình thành tâm thức.
Comments