Hiểu bản thân: nhiệm vụ thiết yếu và cấp bách của chúng ta

Như đã nêu trong bài Hiểu bản thân: gốc rễ của thành công và hạnh phúc,

không thể dễ dàng trả lời 'Tôi là ai?' bởi phạm trù này liên quan đến rất nhiều lĩnh vực. Các nhà khoa học không thể tìm ra được bộ phận nào hay tế bào nào trong cơ thể chịu trách nhiệm điều khiển cái Tôi. Nhưng dù khó khăn thế nào, việc hiểu bản thân vẫn là nhiệm vụ quan trọng nhất, cấp bách nhất mà chúng ta phải làm, đặc biệt vào thời kỳ cách mạng công nghệ lần thứ 4. Trí tuệ nhân tạo của mạng xã hội và những cỗ máy tìm kiếm đang thao túng và dẫn dắt cuộc sống của chúng ta bằng cách khai thác điểm mù trong nhận thức về bản thân của chúng ta. Mù mờ về bản thân nghĩa là chúng ta đã tự nguyện để cho người khác quyết định cuộc đời của mình. Tuy vậy, bạn đừng quá lo lắng, chúng tôi sẽ giúp bạn!

Con người là một sinh vật phức tạp, đặc biệt trong xã hội hiện đại với sự lên ngôi của chủ nghĩa tiêu dùng vật chất, việc hiểu bản thân là một thử thách thật sự. Mạng xã hội khiến chúng ta dễ dàng bị chi phối bởi tác động xã hội và tự đồng nhất bản thân mình với những của cải vật chất mà chúng ta kiếm được hoặc những khuôn mẫu và truyền thông đại chúng 'ấn' chúng ta vào vì lợi ích kinh tế hoặc chính trị của họ.

Nếu chúng ta có thể nhận diện, hiểu và kiểm soát được suy nghĩ, trực giác, cảm xúc và hành vi của mình rành mạch hơn, chúng ta có thể tự kiểm soát bản thân tốt hơn và năng lực đó sẽ giúp chúng ta mau chóng đạt được thành công bền vững và hài lòng với bản thân.

'Người hiểu người khác là khôn ngoan. Người hiểu bản thân là khai sáng.' - Lão Tử

1 - Nếu bạn không hiểu bản thân và không biết mình muốn gì ở cuộc sống, bạn đã tự nguyện nhường quyền kiểm soát cuộc sống của mình cho các thuật toán

Bạn tôi hỏi thuật toán là gì? Đó là những thủ thuật, công thức được áp dụng để tính toán và suy luận tự động. Khi bạn lướt web, check-in trên mạng xã hội facebook, đăng ảnh trên Instagram, tìm kiếm mua hàng qua mạng, v.v., các thuật toán đang dõi theo bạn. Chúng theo dõi bạn đi đâu, mua gì, gặp ai. Các thiết bị sức khỏe thông minh sẽ theo dõi từng bước chân, hơi thở và nhịp tim của bạn nữa. Thuật toán sẽ sử dụng dữ liệu lớn và khả năng học siêu việt của máy móc để hiểu bạn ngày càng rõ hơn và một khi những thuật toán này hiểu bạn nhiều hơn bạn hiểu chính mình, chúng sẽ kiểm soát và thao túng bạn, và bạn không thể làm gì khác để kháng cự lại, trừ phi bạn ý thức hiểm họa đó và bắt đầu chạy nhanh hơn chúng trong cuộc đua tìm hiểu chính mình ngay từ bây giờ. Những khía cạnh mà thuật toán (hoặc người khác) hiểu rõ bạn hơn chính bạn được gọi là điểm mù trong mô hình cửa sổ Johari - một công cụ phổ biến giúp nâng cao nhận thức về quan hệ giữa một cá nhân và người khác .

mô hình do 2 nhà tâm lý học Joseph Luft (1916–2014) và Harrington Ingham (1916–1995) tạo ra vào năm 1955

Hàng ngàn năm nay, các triết gia và nhà tiên tri đã kêu gọi mọi người hãy biết chính mình. Nhưng lời khuyên này chưa bao giờ khẩn thiết như trong thế kỷ thứ 21 này (có lẽ nhiều bạn đang nghĩ: chưa tới lúc đó đâu!)

Công nghệ không xấu. Nếu bạn biết mình cần gì từ cuộc sống, công nghệ có thể giúp bạn. Nhưng nếu bạn không biết mình muốn gì, nó sẽ định hình giúp bạn và kiểm soát luôn cuộc đời bạn.

2 - Nếu bạn không hiểu bản thân cùng những thế mạnh và điểm yếu của mình, bạn đang chấp nhận cạnh tranh bằng 'sở đoản' của mình, và từ bỏ niềm vui sống cho ....kiếp sau.

Cô bạn tôi chán việc. Mỗi lần gặp nhau, khi tôi hỏi về công việc, cô ấy nói ‘thôi đừng hỏi, chán lắm!’ Thế đấy, và cô ấy đã tuyên bố cam chịu sống với nó cho đến lúc về hưu (trong khoảng 10 năm nữa). Nghĩa là cô ấy đã bằng lòng chơi loanh quanh trong một khuôn viên hạn hẹp với những kỹ năng quen thuộc, cho đến lúc có đủ lý do hợp lý để thoát khỏi nó – tuổi hưu.

Tiến sĩ Howard Gardner của Đại học Harvard Mỹ và lý thuyết về 8 loại hình thông minh của ông đã được thế giới công nhận rộng rãi. Theo lý thuyết này, chỉ số IQ (trí tuệ lý trí) không đánh giá hết năng lực của một người và rằng ai cũng có những năng lực bẩm sinh náo đó, thuộc (ít nhất) 8 loại sau: ngôn ngữ, logic/toán học, âm nhạc, không gian/thị giác, vật lý/vận động, tương tác, nội tâm và thiên nhiên (và có thể có những năng lực khác chưa được gọi tên).

Nếu được sớm phát hiện, nuôi dưỡng và rèn luyện đúng cách và đúng mức, ai cũng có thể trở thành một tài năng. Và tài năng đó chỉ thực sự tỏa sáng nếu chúng ta chọn đúng lĩnh vực chuyên môn, vai trò và môi trường phù hợp cho mình. Nếu âm nhạc là năng khiếu mạnh nhất của bạn, trong khi công việc đang làm hàng ngày xoay quanh giấy tờ sổ sách hành chánh, giống như bạn thuận tay phải mà phải làm việc bằng tay trái vậy!

Một thời gian dài tôi cũng đã không nhận biết năng lực bẩm sinh mạnh nhất của mình và đã dùng nhiều tay trái khi tôi thuận tay phải. Khi nghiên cứu tìm kiếm các bài trắc nghiệm năng lực thiện phú (multiple intelligence), tôi vỡ lẽ ra rằng năng lực mạnh nhất của mình là nội tâm mà trước giờ tôi chưa dành thời gian để nuôi dưỡng và chăm bón cho nó.

Thu nhập ổn định là một lý do chính đáng (và rất phổ biến!) để níu chân và cản trở thay đổi. Nhưng chỉ chính đáng khi bạn mới đi làm chưa đầy 10 năm, cần tích lũy kinh nghiệm và tiền bạc. Sau 10 năm, bạn vẫn còn loay hoay với vấn đề tài chính và vì nó mà phải tự cột tay phải để chơi bằng tay trái thì đó là vì bạn không muốn giàu, và cũng không muốn vui! Bạn đã xài hơn mức thu nhập của mình, thiếu kế hoạch tích lũy và đầu tư, và bạn không muốn sử dụng thế mạnh nhất của mình để kiếm nhiều tiền thì hẳn là bạn bằng lòng với cuộc sống là đà dưới đáy của tháp nhu cầu Maslow rồi!

Và đương nhiên, không có sự chuyển đổi nào là không có khởi đầu gian nan cả!

3 - Nếu bạn không hiểu chính bản thân mình, bạn sẽ khó đồng cảm với người khác, và vì vậy khó thiết lập quan hệ tốt đẹp.

Khi tiếp xúc với một người không rõ bản thân mình muốn đạt được điều gì trong cuộc sống ngoài tiền bạc, chức vụ và ham muốn tích lũy vật chất, bạn cảm thấy thề nào? Bạn có hoang mang, mất tự tin vì không làm được như họ và sợ bị họ coi thường không? Đổi ngược lại, bạn có khi nào chỉ trích và xem thường ngưới khác vì cho rằng họ không giàu bằng bạn, hoặc giỏi như bạn?

Trong một nghiên cứu gần đây (xem chi tiết) được công bố trên tạp chí Cognitive Enhancement, các nhà tâm lý học đã tìm ra liên kết chặt chẽ giữa hiểu biết bản thân và trí thông minh xã hội. Theo đó, để thấu hiểu suy nghĩ và hành động của người khác, chúng ta phải bắt đầu từ chính bản thân mình.

Kết quả nghiên cứu cho thấy những người tham gia nào thể hiện sự tiến bộ nhiều nhất trong khóa đào tạo tự nhận thức cũng là những người có khả năng thấu hiểu suy nghĩ người khác tốt hơn. Mối liên kết này càng mạnh mẽ khi họ nhận diện được những mặt yếu kém của chính mình, có thể vì ‘việc nhận diện và chấp nhận những khuôn mẫu hành vi hay tinh thần tiêu cực trong chính bản thân mình rất khó, đòi hỏi nỗ lực, linh hoạt về nhận thức và sức mạnh tình cảm.”

Hiểu những điểm yếu và ý thức rõ về luồng suy nghĩ của mình sẽ giúp chúng ta dễ thông hiểu hơn, khoan dung hơn với nhược điểm của người khác, nhờ đó kết nối tốt hơn. Khả năng tự nhận thức, theo kết quả nghiên cứu cho thấy, không chỉ giới hạn trong phạm vi bản thân một người – mà còn lan tỏa đến các mối quan hệ. Thực hiện các trắc nghiệm tìm hiểu bản thân là cần thiết nhưng quan trọng hơn là qua đó bạn ý thức được ưu nhược điểm của mình, rằng có rất nhiều loại tính cách khác với ưu nhược điểm riêng, có nhiều cách nghĩ, cách tiếp cận vấn đề khác nhau, Bạn có thể dễ đặt mình vào vị trí của người khác hơn, đồng cảm hơn, và hòa hợp tốt hơn với thế giới bên ngoài.

‘Trong hàng ngàn năm, các nhà triết học và tiên tri đã thúc giục mọi người tự nhận thức về bản thân. Nhưng lời khuyên này chưa bao giờ cấp bách như trong thế kỷ 21 bởi vì không giống thời của Lão Tử hay Socrates, bây giờ bạn đối mặt với cạnh tranh nghiêm trọng. Coca-Cola, Amazon, Baidu và chính phủ đều chạy đua để hack bạn.’ - Yuval Noah Harari (sử học gia Do Thái)

Tóm lại, khả năng tự nhận thức cao đem đến cho chúng ta một cuộc sống viên mãn. Kiến thức về các trạng thái bên trong, sở thích, nguồn lực và trực giác của chính mình sẽ giúp bạn tự tin - vì bạn tin tưởng vào trực giác của mình, bạn bình thản vì bạn hiểu và không bị mất kiểm soát về cảm xúc, bạn làm việc hiệu quả vì bạn biết rõ năng lực thế mạnh và cả điểm yếu của mình, bạn thoái mái vì bạn được sống với đúng giá trị của mình, bạn giàu động lực vì bạn có mục đích sống rõ ràng và bạn được yêu quý và kính trọng vì bạn làm việc tận tâm và tận lực.

Có thể bạn sẽ nói ‘Khả năng hòa hợp với xã hội, làm việc với năng lực sở trường và biết rõ mình muốn đạt được điều gì trong cuộc sống chưa phải là khát khao cháy bỏng và ưu tiên số 1 của tôi bây giờ. Tôi phải kiếm tiền đã.” Bạn hy vọng kiếm được nhiều tiền trong tình trạng thiếu vắng những năng lực nền tảng trên ư?

Khi nào bạn sẽ kiếm đủ tiền? cho mục đích gì? và điều đó khiến bạn cảm thấy thế nào ?

Trong bài tiếp theo, chúng ta sẽ xem xét các khía cạnh khác nhau của Cái tôi và những yếu tố chi phối.